17 October, 2011

Երեւանը կառուցվում է քանդելով



Մեր զրուցակիցն է ճարտարապետ, քաղաքաշինարար, «Պահպանենք Հանրապետության հրապարակը» նախաձեռնության անդամ Սարհատ Պետրոսյանը 


Սարհատ, վերջին օրերին քանդեցին ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի տունը, և որևէ կերպ հնարավոր չեղավ այն փրկել: Սկսած Մոսկվա կինոթատրոնի ամառային դահլիճից` մինչև այսօր տեղի ունեցող ճարտապետական աղավաղումների դեմ եք պայքարում, սակայն շոշափելի արդյունքի չեք հասնում. թերևս միակ հաջոդությունը Մոսկվա կինոթատրոնի ամառային դահլիճի դեպքում գրանցվեց: Ինչո՞ւ չունենք շոշափելի արդյունքներ: 
Ես այն կարծիքին չեմ, որ ընդհանրապես արդյունքի չենք հասնում, որովհետև եթե համեմատենք 2004-ի հետ, այն ժամանակ զրոյական արդյունք էր: Այսօր գոնե 20-30 տոկոս արդյունք ունենք`Մոսկվա կինոթատրոնի ամառային դահլիճի հարցում, կառավարության շենքի գմբեթի հարցում կարծես հասկացան, որ խելամիտ գաղափար չէ: Վերջին երկու տարվա մեջ ամենաշոշափելի կորուստը Ռաֆայել Իսրայելյանի տունն էր: Շատ հաճախ նման դեպքերում մեր խոսակցություններն իրավական խնդիրների մասին են, այսինքն` և օրենքը, և ենթաօրենսդրական փաթեթը, որը պետք է ճարտարապետներին, հասարակությանը հնարավորություն տար իրենց պարտավորությունների ճիշտ կատարման համար, չի գործում: Ռաֆոյի տան չպաշտպանված լինելը հենց ենթաօրենսդրական ամբողջ փաթեթի անկատարության հետևանք է: Այն մարդիկ, ովքեր հնարավորություն են ունեցել 20 տարում դա անել, չեն արել, արդյունքում մենք ունենք չպաշտպանված հասարակություն, չպաշտպանված հուշարձան, չպաշտպանված ճարտարապետ. այսօր ճարտարապետներն էլ են այս համակարգի զոհը: Բացի այդ, մենք նաև արժեհամակարգի խնդիր ունենք, նախ պետք է արժևորենք ժառանգությունը: Դրա ցայտուն օրինակը հայկական գյուղերում զբոսանքն է, որտեղ դուք 50 տարվանից ավել վաղեմության տուն չեք տեսնի: Մենք ճարտապետական ժառանգությանը չենք վերաբերվում այնպես, ինչպես պետք է: 


Ճարտապետների շրջանում կարծիք կա, որ դրա պատճառը պատմության և ներկայի մեջ չկողմնորոշվելն է: 
Հիշում եմ` մի քանի տարի առաջ մի խումբ ճարտարապետներով պահպանությունից էինք խոսում դրսից եկած մեր ավագ կոլեգաների հետ, վերջիններս զարմացած հարցրին` չենք հասկանում` դուք այս երկրի երիտասարդնե՞րն եք, թե տարեցները, ինչո՞ւ եք դուք խոսում պահպանողականությունից: Մեզ մոտ ամեն ինչ խառնվել է իրար, երիտասարդներս, որ պետք է լինեինք հեղափոխական, դեմ լինեինք պահպանողական մոտեցումներին, հայտնվել ենք այն դաշտում, որն իրականում մեր տեղը չէ, բայց խնդիրը կայանում է նրանում, որ ովքեր պետք է ժամանակին այդ հենքը ստեղծեին, չեն ստեղծել, հիմա մենք ամենապարզ խնդիրներն ենք բարձրացնում, որ եթե շենքը պետք է պահպանվի, եկեք պահպանենք, մենք ֆիզիկապես արդեն չենք հասցնում խոսել ճարտարապետության որակի մասին: Պահպանողականությունը, կամ ինչպես ոմանք սիրում են ասել՝ ազգային դիմագիծը, այսօրվա ճարտարապետության մեջ ամբողջովին իմիտացիա է, այսինքն` 21-րդ դարում ծիծաղելի է, երբ մենք արտատպում ենք միջնադարյան եկեղեցները և դրանով ստեղծում ենք ճարտարապետություն և կոչում ենք ազգային: Այսինքն` մենք իրականում ժառանգականության պահպանողական լինելու էությունը չպահպանելով` պատմականությունը բերում ենք արդիականության մեջ ենք մտցնում: Եվ այդ խառնիճաղանճության մեջ մենք ոչ միայն կորցնում ենք, այլ հնի վատ կրկնությումբ նորը կառուցում: Սա է խնդիրը: Հայկական այսպես կոչված ազգային ճարտարապետության արդի դրսևորումները, որոնք ինչ-որ պսևդո-թամանյանական պրիմիտիվ տարրեր ունեն, համարժեք են այսօրվա հեռուստաեթերից հնչող շոու բիզնեսի ներկայացուցիչների կողմից Սայաթ Նովայի և Կոմիտասի ստեղծագործությունների իրենց կարծիքով արդիական կատարմանը։ Ու հիմա իրոք մենք ունենք ճարտարապետության մեջ Մանսուրյանի, Երկանյանի կարիք։ 


Սարհատ, շատերը ասում են, որ այս վիճակը բոլորովին պատահական չէ, դեռ պետք է ազատագրվենք խորհրդային սերնդից: Եվ երբ վերջնականապես անցնի, շատ հարցեր կընկնեն իրենց տեղը: 

Ինչ-որ մի տեղ սա ընդունում եմ, բայց ճարտարապետական հանրությունը գրողների հանրությունը չէ, որ ասես` դե լավ, որոշ քանակությամբ հիմա եկեք տպենք, հետո կվերցնենք կգցենք մի կողմ, կսկսենք լավ գիրք տպել: Մենք քաղաք ենք կառուցում` ինչ-որ բանի հաշվին, որն անդառնալի կորուստների է հանգեցնում: Այսօր Ռաֆոյի տունը չկա: Եթե մենք մի շաբաթ առաջ Սարյանի փողոցում տեսնում էինք Ռաֆոյի տունը և հույս կար, որ մենք ինչ-որ մի օր կասենք` այս տանը Ռաֆոն է ապրել, այսօր ոչ միայն չկա, այլև նրա տան տեղում կառուցվող հյուրանոցը սկիզբ է դնում այդ ամբողջ թաղամասի փոփոխությանը` վաղը Մարտիրոս Սարյանի թուն-թանգարանի վրա էլ մի հարկ է ավելանալու, հետո կողքը Վարազդատ Հարությունյանի տունն է քանդվելու հյուրանոց սարքվելու, իսկ մյուս կողքը` Կոջոյանի և Արա Սարգսյանի տուն-թանգարանները, այսինքն` սա շղթա է, որը գնում է, և վերջը չի երևում: Երբ քանդում էին 19-20-րդ դարի թաղամասը, և պատմական շերտ էր վերանում, մենք մտածում էինք` դե լավ, ինչ-որ մարդիկ չեն արժևորում սա: Բայց լավ, հո Ռաֆոյի տունը արժևորում էին... 

Անցյալ տարի, երբ Ռաֆայել Իսրայելյանի որդին` Վահագն Իսրայելյանը նոր էր տունը վաճառել, մեզ հետ զրույցում նշեց, որ այս տարիների ընթացքում որևէ իշխանություն շենքը տուն-թանգարան դարձնելու հետաքրքրություն չի ցուցաբերել, թեև իրենք բազմիցս դիմել են իշխանություններին: Իրենց այլ ճար չէր մնում, քան վաճառելը: Հիմա ո՞վ է մեղավոր: 
Ես ինքս անձամբ այս պատմության մեջ ամենաքիչը մեղադրում եմ ժառանգներին, իրենք մեղք չունեն և պետք չէ հասարակության կամ պետության պարտավորությունները դնել մեկ ընտանիքի ուսերին, ընտանիք, որ ենթադրաբար կարիքի մեջ է: Այստեղ խոսքը չէր գնում այն մասին, որ տեղում անպայման պետք է լիներ տուն- թանգարան, կարող էր լինել Ռաֆայել Իսրայելյանի մասին հիշեցնող մի հյուրանոց, և դրանից այդ հյուրանոցը շահելու էր, այսինքն`այդ շենքի պահպանությունը, սենյակներում, օրինակ, Ռաֆոյի էսքիզներն են պատերի կպցրած, այդ տեղի զգացողության, հիշողության արժևորումը, որը կարող էր զբոսաշրջիկի համար ամենաշատը հետաքրքրեր: Այսինքն` այստեղ ամենապարզ մոտեցումների բախում է տեղի ունենում հասարակության ինչ-որ շերտերի արժեքային համակարգերի հետ: Մարդը, ով այդտեղ հյուրանոց պետք է կառուցի, մտքում պատկերում է ոչ թե հյուրանոցի չափանիշ՝ Եվրոպայի պատմականորեն աշխարհի ամենալավ հյուրանոցներից մեկը, այլ Դուբայի տասը տարվա պատմություն ունեցող հյուրանոցը: Այստեղ մեղավոր են ոչ թե ժառանգներըմ այլ ճարտարապետները, որ իրենք նախապես Ռաֆայել Իսրայելյանի ցուցահանդես չեն կազմակերպել ու ըստ արժանվույն չեն արժևորել Ռաֆոյին որպես միգուցե վերջին գիգանտ ճարտարապետը, որ ունեցել ենք։

Ինչ-որ առումով ուշացած էր պայքարը, աղմուկը... 
Բնականաբար ուշացած է, ավելին ասեմ` Թամանյանի մասին խոսող հասարակությունը Թամանյանի մասին լուրջ հետազոտություն չունի կատարած: Խորհրդային տարիներին անիմաստ էր այդ ուսումնասիրություններն անել, որովհետև կար գրաքննություն, բայց անկախության տարիներին չի արվել ուսումնասիրություն, և ընդհանրապես 20-րդ դարի ճարտարապետությունը, որն այսօր վտանգի տակ է, Երևանի «զարգացման» կոնտեքստում է դիտարկվում: Այսօր Պրոսպեկտի շենքերի տակի առաջին հարկի խանութների, Սկվազնյաչոկի և այլն, դրանց պատմության կերտման խնդիր ունենք, որը չի կերտվում: Վաղը չէ մյուս օրը դրանք էլ են վտանգի տակ կանգնելու: Մենք ինքներս սիրում ենք Երևանի մասին խոսել կենացների ժամանակ, բայց իրականում ոչինչ չենք անում դրա համար: Մի օրինակ բերեմ` Երևանում քաղաքի կենտրոնում փայտե պատուհանները եվրոդռների են վերածվել, բայց կարող էին մի քիչ ավել գումար ծախսել և պահպանել այն նույն պատուհանը, որ իրենց նախնիներն են արել: Այս նույն պրոցեսը տեղի է ունենում Հունաստանում, գնում տեսնում ես 200 տարվա շենքի հետ ինչպես ուզում վարվում են այն դեպքում, երբ իտալացին կամ ֆրանսիացին իրեն դա թույլ չի տա:

Այստեղ նույն խնդիրն է, երբ մարդիկ կողմ են օտարալեզու դպրոցների վերաբացմանը, սա կարծես կոմպլեքսների բացահայտում է, որ իբր գիտությունը հայերենով չի կարող զարգանալ, նման մտածողության տեր մարդիկ ասում են, որ հա, դե ի՞նչ է եղել որ, Երևանը գյուղաքաղաք էր մինչև խորհրդային կարգերի հաստատումը: Նույն մտայնությունն է: Ասում են Երևանը Փարիզ կամ Թիֆլիս չէ։ Այո, Երևանը Փարիզ չէ, բայց Երևանը Երևան է և այն պահելով է, որ կմնա Երևան:

Հանրային հսկողության կայացման խնդիր արդյոք մենք չունենք, որքան էլ կան նախաձեռություններ, այնուամենայնիվ, կա հանրային հսկողության անհրաժեշտություն: 
Միանշանակ ունենք հանրային հսկողության կայացման խնդիր, չնայած այն հանգամանքին, որ մենք այսօր ավելի շատ ունենք, քան նախկինում, բայց միևնույն է, քիչ է: Մենք այսօր փորձում ենք դիմագրավել մեծ պրոցեսի, և ես չէի ասի` ամբողջ պրոպագանդան արդյունք տալիս է, բայց ինչ-որ մի մասով տալիս է: Ճարտարապետները խնդիրը ճիշտ ձևակերպելու խնդիր ունեն: Խնդիրն այն է, որ անգամ նրանք, ովքեր պայքարի հակառակ կողմում են, չունեն խնդիրներին ամբողջական նայելու, ամբողջ պատկերը քննելու կարողություն: Այսօր շատ քիչ են նրանք, ովքեր կարող են խնդիրն ամբողջական դիտարկել: Հանրային քննարկումների ինստիտուտը, որը վաղուց ամրագրված է օրենքներով, չի գործում: Չի գործում, որովհետև նախ նա, ով այդ քաղաքականությունն իրականացնողն է, գլուխ չի դնում, հանրային սեկտորի այն հատվածը, որը պետք է իր վրա վերցներ այս խնդիրը, ինքը ևս չունի այդ կարողությունը: Երկու շաբաթ առաջ քննարկում էինք Երևանի գլխավոր հատակագիծը, որն ապագա տասնհինգ տարվա քաղաքի զարգացումն է լինելու, և այնտեղ տասը ելույթներից երկուսն էին ըստ էության խնդիր լուծում:

Սարհատ, այնուամենայիվ, ինչպե՞ս եք պատկերացնում այս ամենից ելքը, որ ոչ թե 20-30 տոկոսի արդյունք, այլ շատ ավելի` 60-70 տոկոսի արդյունք ունենանք: 
Ճիշտն ասած, դրա դեղատոմսն ինքս էլ չունեմ, բայց կարծում եմ արժեհամակարգային փոփոխությունը տեսականորեն կարող է լինել երկու կամ երեք ձևով. մեկն այն է, երբ հասարակությունը սեղմում է և ասում է` մենք ուզում ենք սա և պատվիրում է իշխանություններին, մյուս դեպքն այն է, որ դու ունենում ես խարիզմատիկ ղեկավար և վերևից է տալիս հրաման, և մյուս տարբերակը, որը այսօր Հայաստանում տեղի է ունենում, մի շերտ կա, որը հավակնում է լինել մտավորականություն և ձևավորում է օրակարգը, և դուք էլ ձեր հարցազրույցներով տարբեր կերպ եք մոտենում այդ շերտի տարբեր մասնակիցներին, որոնք, ձևակերպելով օրակարգը, փորձում են և ներքևում, և վերևում գործել:

Մեծ հաշվով, իշխանութանը ձե՞ռք է տալիս այս վիճակը: 
2001-ին, երբ կառուցվում էր Հյուսիսային պողոտան, այս նույն բաներն ասվում էին, բայց լսելի չէին: Այսօր լսելի են, այսինքն`այսօր պետությունը շատ ավելի տոլերանտ է, և երբ երբ վերջերս Երևանի գլխավոր ճարտարապետ նշանակեցին, ես այն կարծիքին էի, որ նա չի ունենալու նույն ազատությունը, ինչ նախկինում է ունեցել, ես հիմա էլ պատրաստ եմ ասել, որ ինքը չունի նախկին ազատությունը, ես սակայն ավելի պակաս ազատություն էի պատկերացնում, քան նա հիմա ունի: Իրականում երկու կողմի վրա աշխատելով` պետք է հասնել արդյունքի և մինչև այն ժամանակ, մինչև բոլորս գանք ընդհանուր հայտարարի և փորձենք վնասների քանակը նվազեցնել:

Վերջին 100 տարվա մեջ Երևանը կառուցվել է քանդելու շնորհիվ, և ոչ միայն Երևանը, այլ նաև Էջմիածինը, Գյումրին և, կարելի է ասել, դրանց ճիշտ պատասխան չի տրվել: Եվ քանդողներն ըստ արժանվույն չեն վերլուծվել, որը զերծ կպահեր ապագա քանդումներից։ Այ հիմա արդեն ճարտարապետության մասին գրվում է՝ այսօրվա քանդողները արդեն պատմության մնալու են որպես քանդողներ...

Նյութի հեղինակ՝ Սիրանուշ Պապայան


© 2009 - 2011 /// Sarhat Petrossian

10 October, 2011

Ռաֆոյի տունը էլ չկա...

Ուզում էի այսօր մի բան գրեի Ռաֆոյի տան քանդման մասիա, են էլ տեսա Արսեն Կարապետյանը արդեն գրելա ու շատ լավա գրել ու դժվար կարողանամ իրա պես կիրթ գրեմ այդ ամենի մասին առանց հայհոյելու։ Դրա համար դնում եմ իր ամբողջ նյութը + Հայկ Բիանջյանից մի նկար։




Ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի տունը այլեւս գոյություն չունի, իսպառ ջնջվեց երկրագնդի երեսից

Երկար խոսելու տրամադրություն չկա, էս ոնց-որ օրագրիցս խառը մտքեր են, էլի, որ գրեմ երկար՝ հա կգրվի

Ինձ ասում են. ախար արժեք չուներ: Դե երւի, նայած արժեքը որն ա /ըտենց ոչ առանձին ատամն արժեք ունի, ոչ առանձին մարդը/; գնահատելու տարբեր եղանակներ կան: Եթե առանձին եք դատում, ապա կարող ա եւ չունի, իհարկե, ոչ նոր խոսք է, ոչ հին դասականի նմուշ, բայց էդ տեսակետից ոչ միայն Երեւանը, այլ ցանկացած քաղաք 70-90 տոկոսով քանդելու ենթակա է: Բայց կա նաեւ միջավայր հասկացողությունը, որի որակը եւ արժեքը չի գնահատվում զուտ բանաձեւերով: Կան նաեւ ուրիշ կարեւոր բաներ, օրինակ, հիշողություն, հարգանք եւ այլն: Ինձ ասում են. հո բոլորի տները չենք պահելու ինչ ա եսիմ ով ա ապրել; չէ, իհարկե, բայց Ռաֆոն եսիմ ով չի, ու Ռաֆոներ շատ չեն, մատերի վրա կարող եմ հաշվել: Ու մի քանի հիշատակ ունենալը քաղաքի տնտեսությանը վնաս չէր տա, չեմ ասում, որ օգուտ էլ կտա, բայց դա տաղանդ է պահանջում, հազար ու մի միտք կարող էր լինել, թանգարան չէ, լավ, բայց գոնե գեղեցիկ ու թանկ ռեստորան՝ Ռաֆոի անկյունով, որ մարդիկ իր մոտ հյուր գնային, կարծում եք չէ՞ր աշխատի: Չգիտեմ
Բայց հարցը քանդելն էլ չի, վերջին հաշվով, դա էլ չէ ամենասարսափելին, կարող է եւ քանդվեն հին լավ շենքեր, հարցը թե ինչի խադր, ինչի համար:
Չեմ ուզում քննադատել էն անդեմ ռաբիզությունը, որ կառուցվելու է, ինձ իրավունք չեմ վերապահում, էդ չի կարեւորը:

Երկար մտորումներից հետո հասկացել եմ, որ նորմալ պայմաններում իշխանությունը պիտի լինի պահպանողական։ Ամենապահպանողականը հասարակության մեջ։ Երիտասարդները պիտի գշվեն, ջարդելու, փոշրելու, հեղափոխելու ցանկությամբ նորը առաջ բրդեն, իշխանությունն էլ/սծալ բառ է, երեւի սենց ասեմ՝ մեծերը/՝ ստիպված կլինի ընդունել առաջընթացի համար անխուսափելի նորը, բայց պահպանելով եւ պաշտպանելով պետության, հասարակության կարեւոր միջուկն ու ողնաշարը։ Մեր մոտ հակառակն է. տեսեք, էսօր փողոցում էին ջահելները, էսօր իրանք են փորձում պահպանել /բայց դե պռոծիվ բաբլա նե պապրեշ/, իսկ ու՞ր են մեծերը, ու՞ր էին ճարտարապետները, գրողները, նկարիչները; չկային, որտեւ մեջները ռաֆոներ չկան, ու իրանք չեն վախենում, որ իրանց տներն էլ մի օր կթանդեն, քանի որ իրանց տները միայն իրենց ընտանիքների համար են թանկ՝ որպես կադաստրային արժեք, իրական հասկանալի արժեք: Համաձայն եմ, ոչ մեկ չի էլ գալու ձեր համար ու արցունք էլ ձեր անշարժ գույքի համար չի թափելու, այդ է պատճառը, որ հնամաշ քամակները աթոռներից չբարձրացրեցիք, չեկաք, չնայած հետո սեղանների շուրջ գլուխ կգովաք. «Փոքր էի, հիշում եմ, Ռաֆոն ինձ գրկեց»:
Հա, մեկ էլ. զորբայությունը մի շփոթեք համարձակության հետ:

Խառն են մտքերս, էլ բան չեմ կարողանում ասեմ, բայց շատ բան կա ասելու: Անհետաքրքիր է դառնում Երեւանը, նախանձող քաղաք. եթե մի քանի ճանապարհ ուներ, բոլորից էլ հետ մնաց, կորավ խաչմերուկին. ոչ ինքն իրա վերածննդյան գեղեցկությունը պահեց, ոչ 60ականների սրտաբաց խիզախությունը, բայց էլ ոչ Թիֆլիզի ջերմությունը կունենա, ոչ էլ գոնե Դուբայի անսիրտ հարստությանը կհասնի:
երեւի արժի բոլորս ներողություն խնդրնեք, բայց չգիտեմ ումից



Արեսնի բլոգը՝ http://dabavog.livejournal.com/
Այս գրառման հղումը՝ http://dabavog.livejournal.com/545057.html


© 2009 - 2011 /// Sarhat Petrossian