10 July, 2014

Վերարժևորման պահանջ ամենուր


Աֆրիկյանների շենքն այսօր... Լուսանկարը Հայկ Բիանջյանի


Որոշել էի Աֆրիկյանների վերջին զարգացումների ու առհասարակ “պարտության” մասին գրել հանգիստ գլխով, Երևանից հեռու, փորձելով բարձրացնել մի շարք խնդիրներ, որոնք նախորդ մեկ ամսվա ընթացքում բարձրացվել էին տարբեր մարդկանց կողմից, տարբեր ձևաչափերով։ Սակայն Վահան Իշխանյանի բլոգի վերջին գրառումն ու այսպես ասած մի շարք լավ ընկերների ու իսկական քաղաքացիականների ռեակցիան շեղեց ինձ հիմնական ռազմավարական խնդիրների մասին խոսելուց ու ցանկություն առաջացավ զուգահեռներ տանել Աֆրիկյանների ու այս “անլուրջ” քաղաքացիականների վերաբերյալ քննարկումների (հիմա դա կոչվումա դիսկուրս ։Ճ) միջև։

Աֆրիկյանների շենքի շարժմանն միանալու առաջին օրվանից փորձել եմ իրականությանը չհամապատասխանող “մասնագիտական” փաթեթավորմամբ ստերին ու մանիպուլիացիաներին դիմագրավել։ Դրանք շատ են, նախկինում “ապամոնտաժված” ու “վերականգնված” շենքերի մասին (սրանք իդեպ մասնագիտական տերմիններ են ու երբևէ ճիշտ չեն օգտագործվել այս ընթացքում, նույնիսկ 1980-ականներից Երևանում հուշարձան փրկողները), փողոցի լայնացման կամ Հին Երևանի նպատակահարմարության մասին։

Պետքա նշել նաև պահպանության նախաձեռնությունն ու դրանում ներգրավված անձինք բառիս բուն իմաստով հարթ կառավարում են իրականացրել ու կարող եմ հանգիստ խղճով ասել որ երևի առաջին դասական առումով ապակենտրոն պայքարնա գնացել… Չեն եղել որևէ որոշումների կայացման մեխանիզմներ ու մարդկանց նեղ “պագոնավոր” շրջանակ ու կենսուսներով որոշումներ կայացնելու բազմաչարչար համակարգ… Չեմ ուզում քննարկել դրա արդյունավետությունը, քանի որ հիմա ունենք այն ինչ ունենք, բայց ուզում եմ հստակ ասել, որ շենքի պաշտպանությունը դեռ շարունակվումա ու պետք չի շենքի ու առհասարակ Երևանում քաղաքաշինական ձևախեղումների համար պայքարն ավարտված համարել, ինչպես չի կարելիա ավարտված համարել Թեղուտի կամ  կուտակայինի համար մղվող պայքարը։ Դեռ կա հնարավորություն շենքը նույն տեղում պահպանել դա համարելով որպես կարճաժամկետ նպատակ, ինչպես նաև առհասարակ հուշարձանի տեղափոխման գաղափարի վերջնական վերացումը մեր օրենսդրությունից ու պրակտիկայից, որը կարելիա համարել երկարաժամկետ նպատակներից մեկը։ Կարծում եմ կարևոր է նաև փաստել որ առաջին անգամն է որ ժառանգության պահպանությամբ զբաղվող քաղաքացիական նախաձեռնությունը (կամ դրա մաս կազմող միավորը) դիմում է դատարան, ինչը եթե չեմ սխալվում նախապես միայն իրականացրել է Թեղուտի նախաձեռնությունը։

Միևնույն ժամանակ “Աֆրիկյանների շենքի իր տեղում չլինելու”, “Երևանի գյուղ լինելու” մասին խոսակցություններն ունեն նույն խորքային արմատները, որն ունի քաղաքացիականների շրջանում եղած իմ կարծիքով ամենամեծ խնդիրը՝ հիշողության կարճությունն ու դրա վավերացված չլինելը։ Լավ գիտակցելով մեր հիմնական նորագույն շրջանի փաստագրողների քաղաքական “էսթետիկան” պետքա ընդունել, որ դրանք փաստագրում չեն այլ ինչ որ տեղ ազատ ոճի կոմպոզիցիաներ։ Ինչպես 20-րդ դարի Երևանի մասին չկա մեկ (կամ ցանկալի կլիներ մի քանի) ամողջական պատմությունն ու զարգացումը ներկայացնող աշխատաթյուն(ներ) ցույց տալու համար թե ի՞նչ է եղել Երևանն ու ո՞վ, ի՞նչ է քանդել կամ կառուցել։ Չկա նաև անկախության շրջանը (և ոչ միայն անկախության, այլև խորհրդային շրջանը) պատմական ամբողջական քննության ենթարկող աշխատություններ կամ վավերագրական նյութեր։ Սրանով լղոզվում է պատասխանատվությունն ու ինչ որ մեկին հնարավորություն է տալիս ուրիշներին պալատական (տվյալ դեպքում ճարտարապետ, մեկ այլ դեպքում իշխանությանը ծախված) կամ այլ որակումներ տալով վերածվել նեո-պալատականի ճարտարապետության դեպքում, իսկ հասարակական քաղաքական դաշտում առհասարկ արժեզրկվում է խոսքն ու բարոյական նորմերն։ Եթե ճարտարապետության ոլորտում դա ինքնապաշտպանական քայլ է, ու նույն ասողը տեսնելով որ 20-րդ դարում “ապամոնտաժազգիների” (կամ դրանց սերունդների) պատասխանատվության խնդրի առկախվածությունը իրականում ազատելու է նաև իրեն ու իր սերունդներին պատասխանատվությունից, ապա քաղաքական ասպարեզում դա ձևախեղում է սերունդներն ու հասարակությանը հիասթափեցնում զրոյացնելով բոլոր սպասելիքները, որը ժամանակակից “տեքստերում” նշվում է որպես քաղաքական կուսակցական համակարգի արժեզրկում։

Մի քանի օր առաջ Մարիամ Խաչատրյանի հոդվածում որտեղ ինչ որ տեղ չափն անցնելոով նա փորձել էր մոտավորապես այս պատասխանատվության խնդիրը բարձրացնել ճարտարապետության ոլոտում (մեկ անգամ ևս եմ կրկնում ՉԱՓԻՑ ԱՎԵԼԻ ՀԱՄԱՐՁԱԿ կերպով) արժանացավ մասնագիտական մեկ-երկու սուր ռեակցիայի։ Սակայն նա վերհանելով մի քանի արդեն իսկ սուր խնդիրներ ավելի սրելով դրանք, փաստեց մի բան. որ այլևս հնարավոր չէ լղոզելով մնալ պատմության մեջ, ժամանակն է ամեն ինչ իր տեղը դնելով բարձրացնել պատասխանատվության հարցը։ Սրանով նա տաբու դարձած ճարտարապետի երևի առաջինը թիրախավորելով բացեց մի նոր քննարկում (իմա՝ դիսկուրս), ենթադրաբար եմ առանց նման նպատակ ունենալու…

Նույն կերպ կարելի է ասել ու արդարացնել քաղաքացիականների կարճ հիշողությունը, քանի որ միայն մեկ-երկու հոգին  բավարար չեն բացահայտելու համար մինչև 2008 թվականի երկրի իրական պատկերն ու նախա1998-ական իրադրությունը…  Այստեղ է երբ ամեն ինչ տակնուվրա է լինում։ Պարզվում է քաղաքացիական նախաձեռնությունները անկախ Հայաստանում սկսել են 2008-ից, մոռանալով 1996-ին ԵՊՀ-ում տեղի ունեցող ուսանողական ցույցերն ուսման վարձերի ու այլ խնդիրների համար (Էլյա Մանանդյանին եմ հիշում հատկապես, նաև ուրիշներին ում անունը չգրեմ երևի), 2004-ին Հանուն գիտության զարգացման նախաձեռնությունը, 2004-ից սկբզնավորված Սկսելան ու 2005-ին Սևան հյուրանոցի քանդման դեմ ակցաներն ու Բյուզանդի փողոցի շարժումը։ Հետաքրքիր զուգադիպությամբ այս շարժումներից քաղաքական դաշտ մուտք գործած հենց քաղաքականացված քաղաքացիականներին են ովքեր ներկա քաղաքական իրավիճակից ելնելով լռում են այս ամենի մասին… Ինչպես Հրանտ Թոխատյանն էր Մեր բակը ֆիլմում ասում “տեքստ չունեմ” պարզվում է որ տեքստը 2008-ին առաջացել առհասարակ… Հետաքրքիր զուգադիպությամբ տեքստի ստեղծումը համընկել է արվեստի ու մշակույթի մի շարք գործիչների քաղաքական գործընթացներին ներգրավվելով, սակայն ցավոք էլի անձնական կամ թիմային էսթետիկայի սահմաններում, ստեղծելով մանիֆեստներ միֆականացնելով անկախության ձախողման “հերոսներին”, հերոսացնելով մարդատյացներին… Կարծես թե քաղաքացիական կոնեսնսուս կա որ տեքստն անպայման պիտի լինի այնպես որ դժվար ընթեռնելի, կամ բարդ ստորադասական նախադասությունները պետք է լինեն գերակշռող, ու նաև տեքստն ստեղծվել է այն ժամանակ երբ առաջին անգամ կարդացել եմ (ես կամ են) այն։ Իսկ երբ նախընտրական ծրագիր ես գրում ու ներկայացնում տեսլականդ դա տեքստ չի այլ քխա…

Այս իրավիճակում հենց քաղաքականացված քաղաքացիականները ու նրանց հավասարեցված անձինք են նրանք ովքեր կարող են բացահայտել մեր նորագույն շրջանի այս դաշտին վերաբերող “տեքստերն” ու հնարավորություն տան բացվել ու վերարժևորել բոլորիս անցած ճանապարհը։ Նման փորձերը քաղաքային-մշակութային մասով արդեն տալիս են իրենց արդյունքներն ու այսօր հանրության շրջանում ու մեդիայում քաղաքային խնդիրները քննարկվում են ավելի քան երբևէ։ Ճիշտ է դրանք բավարար չեն նույնիսկ մեկ շենք փրկելու համար (վկան՝ Աֆրիկյանները, հակավկան՝ Ամառային դահլիճը), սակայն դրանք անհետևանք չեն լինելու։  Երբ մի տաս տարի առաջ ինչ որ տեղ երիտասարդական միամտությամբ մեղմ քննադատության էր արժանանում թամանյանական Երևանի ստեղծման գինը, որ վճարվել է քանդելով, այսօր այդ մասին խոսում են Թամանյանի անվանմբ միլիոններ դիզածները, կամ երբ Երևանի ամենահակահանրային տարածքի “հեղինակ-ճարտարապետը” խոսում է հանրայինտարածքների մասին դա նշանակում է որ նույնիսկ իր համար տաբուներ են ջարդվել։

Հիմա հերթը քաղաքականացված քաղաքացիականներինն է վեր կանգնել իրենց արդի պատմության ընթացքին միանալու ժամկետներից ու իրենց քիմքին հարմար տեքստածիններից և վերարժևորեն քաղաքացիական հասարակության կայացումը սկսած 1990-ականներից՝ հստակ ու առանց վախենալու գնահատական տալով ու ջարդելով օրինակ Վազգեն Սարգսյանի Սպարապետ լինելու մասին տաբուն կամ հասկանալ որ Միկոյանի արձանի տեղադրման գաղափարը թաղված է Կարեն Դեմիրճյանի անվանմբ բազմաթիվ կառույցներ անվանակոչելով ու դրա վերաբերյալ հասարակական խոնարհ վերաբերմունքից։

Շատ է խոսվում քաղաքացիական դաշտում կոնսոլիդացիայից ու նման խմորումների անհրաժեշտությունից, առաջարկում եմ սկսել հենց վերջին 20 տարին վերարժևորելուց, միգուցե այդ տեղ է թաղված փտած գլուխ որտեղից խիյարը թարս է աճում…

Սարհատ Պետրոսյան

ք. Ստեփանակերտ, հուլիս 2014թ.


-- © 2009 - 2014 // urbanlab Yerevan, an Institute for Democratization of Urban Planning /// www.urbanlab.am